اقتصاد اشتراکی یا تسهیمی چیست؟

مفهوم اقتصاد اشتراکی(تسهیمی) در عین حال که یک مفهوم قدیمی است یک مفهوم جدید نیز به حساب می‌آید. اقتصاد اشتراکی مفهوم قدیمی است از این لحاظ که در گذشته نیز این مفهوم بین مردم رواج داشته است و ایشان ابزار، دارایی و ایده‌هایشان را با یکدیگر به اشتراک می‌گذاشتند. و مفهوم جدیدی محسوب می‌شود از این جهت که تکنولوژی توانسته است تغییراتی را در آن ایجاد کند و شکل اشتراک‌گذاری دارایی‌ها را تغییر دهد.

در یک تعریف ساده اقتصاد مشارکتی یا تسهیمی امروزه به معنای عضویت در یک بستر آنلاین است که افراد کالاها و خدمات خود را در ازای دریافت مبلغی با دیگران به اشتراک می‌‌گذارند. همراهی تکنولوژی و اینترنت باعث شده است تا مفهوم اقتصاد اشتراکی بتواند سطح گسترده‌ای را شامل شود و موسسات انتفاعی، غیرانتفاعی و شرکت‌ها بتوانند از خدماتی که اقتصاد اشتراکی عرضه می‌کند، استفاده نمایند.

اقتصاد اشتراکی که به عنوان مصرف مشارکتی یا اشتراک گذاری مبتنی بر تهاتر نیز شناخته می شود، مفهومی است که توانایی – و شاید ترجیح – افراد را برای اجاره یا قرض گرفتن کالاها به جای خرید و مالکیت را نشان می‌دهد.

در گذشته، افراد ممکن بود چنین دارایی‌هایی را از طریق آگهی‌های طبقه‌بندی شده در یک روزنامه محلی یا دهان به دهان پیدا کرده و با یکدیگر به اشتراک بگذارند. با ظهور اینترنت، محاسبات فراگیر و سهولت پرداخت‌های موبایلی، پلتفرم‌های یافتن و به اشتراک گذاری دارایی ها تغییر کرده است.

تعداد فزاینده پلتفرم‌های موبایل و آنلاین موجب شده است تا افرادی که از دارایی‌هایشان استفاده‌ای ندارند با افرادی که می‌خواهند از این دارایی‌ها استفاده کنند مرتبط شوند، در اقتصاد اشتراکی، نقش مصرف کننده به صورت دوطرفه تعریف می‌شود و مصرف کنندگان به عنوان تامین کنندگان منابع عمل می‌کنند. پلتفرم‌های آنلاین همچنین به مصرف کنندگان اجازه می‌دهد تا ارائه دهندگان منابع را تأیید کنند.

چه معاملاتی را می‌توان اقتصاد اشتراکی نامید؟

با این حال، معنای اصطلاح اقتصاد اشتراکی مبهم است، بحث‌های قابل توجهی در مورد اینکه چه معاملاتی را می‌توان اقتصاد اشتراکی نامید وجود دارد و باعث می شود برخی استدلال کنند که این اصطلاح گمراه کننده است.

یکی از زمینه‌های بحث این است که آیا خدمات شخصی، مانند تهیه غذا یا نگهداری از کودک، یا حمل‌ونقل ارائه‌شده توسط سرویس‌های سواری را باید بخشی از اقتصاد اشتراک‌گذاری در نظر گرفت یا خیر؟

برخی از کارشناسان استدلال می‌کنند که این خدمات با دقت بیشتری به‌عنوان بخشی از اقتصاد بر اساس تقاضا یا اقتصاد گیگ طبقه‌بندی می‌شوند. سایر تعاریف اقتصاد اشتراک‌گذاری بسیار گسترده است و شامل هر گونه تراکنشی است که توسط انجمن‌های اقتصاد دیجیتال تسهیل می‌شود.

کوئن فرنکن، استاد مطالعات نوآوری در دانشگاه اوترخت، و جولیت شور، استاد جامعه‌شناسی در کالج بوستون، در مقاله‌ای در سال 2017 با عنوان «چشم‌انداز اقتصاد اشتراک‌گذاری»، اقتصاد اشتراک‌گذاری را این‌گونه تعریف کردند: «مصرف‌کنندگانی که به یکدیگر دسترسی موقت به برخی کالاها را به منظور استفاده از دارایی‌های فیزیکی احتمالاً در ازای پول می‌دهند.»

نویسندگان سه ویژگی تعیین کننده برای اقتصاد اشتراکی برمی‌شمارند: 1- تعامل مصرف کننده با مصرف کننده، 2- دسترسی موقت، 3- کالاهای فیزیکی. بنابراین، طبق تعریف آن‌ها حمل و نقل خودرویی ذیل اقتصاد اشتراکی قرار می‌گیرد.

چگونگی شکل گیری مفهوم اقتصاد اشتراکی

مفهوم اقتصاد اشتراکی یا مصرف مشارکتی از جنبش‌های متن‌باز که در آن برنامه‌نویسان داوطلبانه کد می‌نوشتند و مشکلات را به طور جمعی حل می‌کردند، رشد کرده است که این عمل را ذیل مفهوم هدیه دادن تعریف می‌کنند. مفهوم هدیه دادن یکی از مفاهیم موجود در اقتصاد اشتراکی است که افراد چیزی را در اختیار دیگران قرار می‌دهند و انتظار دارند در آینده جبران شود.

به جز این مفهوم، اقتصاد اشتراکی دو مفهوم دیگر نیز دارد. یکی از این مفاهیم اقتصاد اشتراکی حقیقی است که به معنای به اشتراک گذاشتن کالاها با دیگران همچون همسایه‌ها یا اعضای خانواده است. مفهوم سوم نیز اقتصاد شبه اشتراکی است که به معنای درآمدزایی کردن از اقتصاد غیررسمی است به این معنا که افراد از کالاهای خود درآمدزایی می‌کنند.

همانطور که بسیاری اشاره کرده‌اند، اقتصاد اشتراکی، ثروت عظیمی تولید کرده است. از آنجایی که تعریف اقتصاد اشتراکی مبهم است، تحلیل‌های کمّی از ارزش آن محدود است. یک مطالعه به نام Price water house Coopers که در سال 2015 منتشر شد، پیش‌بینی می‌کند که اقتصاد اشتراک‌گذاری می‌تواند تا سال 2025 به 335 میلیارد دلار هزینه برسد که توسط پنج مؤلفه اصلی تأمین می‌شود: سفر، اشتراک خودرو، امور مالی، کارکنان و جریان.

وضعیت جهانی اقتصاد اشتراکی

اقتصاد اشتراکی در جهان و در کشورهای مختلف توانسته است جایگاه ممتازی را برای خود ایجاد کند. یک نمونه‌ی شناخته شده از اقتصاد اشتراکی استارتاپ اوبر است. شرکت اوبر در حوزه‌ی حمل و نقل فعالیت می‌کند این شرکت به جای اینکه خودرو بخرد و راننده‌هایی را استخدام کند، از راننده‌ها درخواست می‌کند تا خودروی خود را به این شرکت آورده و در مقابل شرکت نیز برای ایشان مسافر پیدا می‌کند.

یک نمونه‌ی دیگر از استارتاپ‌های اقتصاد اشتراکی، شرکت Airbnb است. این شرکت در حوزه‌ی اجاره‌ی اقامتگاه فعالیت می‌کند. شرکت Airbnb از افراد می‌خواهد به ایشان اجازه و دسترسی دهند تا اقامتگاه را در اختیار افراد دیگری که قصد استفاده از آن را دارند قرار دهند.

شرکت Go Halfsy یک نمونه‌ی دیگر از شرکت‌های اقتصاد اشتراکی است که در فرانسیسکو فعالیت می‎‌کند و افراد می‌توانند لیست کالاهای مورد نیاز خود را بنویسند تا افراد دیگری هم که تمایل دارند آن کالا را تهیه نمایند را بیابند و به‌صورت اشتراکی کالا را تهیه کنند.

 اقتصاد اشتراکی در ایران چه جایگاهی دارد؟

اقتصاد اشتراکی در ایران نیز همچون جهان توانسته است رشد پیدا کند و پلتفرم‌های مختلفی در این زمینه راه‌اندازی شده است. یکی از رایج‌ترین پلتفرم‌ها، پلتفرم استفاده از سیستم حمل و نقل است, همچنین پلتفرم‌های دیگری در حوزه‌ی سفارش غذا، اجاره‌ی خانه و اقامتگاه و خرید و فروش لباس‌های دست دوم نیز رواج پیدا کرده‌اند.

اسنپ، تپسی و ماکسیم جزء پلتفرم‌هایی‌اند که در حوزه‌ی اقتصاد اشتراکی حمل و نقل خودرو فعالیت می‌کنند. علاوه‌ بر حوزه‌ی حمل و نقل، فضای کاری اشتراکی که به ویژه در استارتاپ‌ها در حال رشد است نیز در این حوزه می‌گنجد.

استارتاپ‌ها عمدتا در یک محیط کاری بزرگ با میز و صندلی‌های مشترک و اختصاصی، فضاهایی برای استراحت و جلسه فعالیت می‌کنند که نمونه‌هایی همچون تیوان، رابینکس، های‌وب, رایمون، هیوالند و … در این دسته می‌گنجند.

همچنین برنامه‌های دیوار و شیپور که به ارائه‌ی کالاهای نو یا دست دوم می‌پردازند نیز در دسته‌ی برنامه‌هایی قرار می‌گیرند که در حوزه‌ی اقتصاد اشتراکی فعالیت می‌کنند.

مزایای اقتصاد اشتراکی

اقتصاد اشتراکی با فراگیری و گسترش خود نشان داد که دارای مزیت‌ها و منافعی است که توانسته است رواج پیدا کند و گروه‌های مختلف را علاقه‌مند به فعالیت در این حوزه سازد. از جمله مزایای اقتصاد اشتراکی:

کمک به محیط زیست

مسائل محیط زیست امروزه به یکی از محوری‌ترین مسائل جهان تبدیل شده است و گروه‌ها و ان‌جی‌اوهای مختلفی درصدد انجام فعالیت‌هایی برای بهبود وضعیت محیط زیست‌اند. یکی از مزیت‌هایی که اقتصاد اشتراکی دارد کمک به وضعیت محیط زیست است چرا که اجازه نمی‌دهد کالا به زباله تبدیل و از چرخه‌ی مصرف خارج شود و با فراهم کردن استفاده‌ی مجدد از یک کالا مانع تولید کالاهای جدید با کاربری مشابه می‌شود.

افزایش ظرفیت‌های اشتغال

یکی از کمک‌هایی که اقتصاد اشتراکی به افراد می‌کند فراهم کردن امکان اشتغال برای طیف‌های مختلی از افراد است که دارایی‌های بلااستفاده‌ای دارند. به عنوان مثال افرادی که ماشین دارند می‌توانند با استفاده پلتفرم‌های ارائه دهنده‌ی خدمات آنلاین حمل و نقل از ماشین خود برای کار کردن و درآمدزایی استفاده کنند یا اگر مسکنی دارند که بدون سکنه است می‌توانند به‌صورت کوتاه مدت برای استفاده‌ی سایرین اجاره دهند و اینگونه درآمدزایی کنند.

معیار مهم اقتصاد اشتراک گذاری این است که افراد را قادر می سازد از دارایی‌هایی که به طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرند درآمدزایی کنند. درآمدزایی از دارایی‌های کم استفاده از اتومبیل و خانه تا محصولاتی مانند ابزار، اسباب بازی و لباس را شامل می شود.

انعطاف‌پذیری در شرایط کاری

عضویت در اقتصاد اشتراکی و همکاری کردن با پلتفرم‌های اقتصاد اشتراکی شرایط کاری منعطفی را برای افراد فراهم می‌کند. در این پلتفرم‌ها که نمونه‌هایی از آن نام برده شده است افراد می‌توانند در هر روزی از هفته و هر ساعتی از روز که تمایل داشته باشند مشغول به کار شوند.

اقتصادی بودن

یکی از منافعی که اقتصاد اشتراکی برای افراد دارد کمک کردن ایشان برای پس‌انداز کردن سرمایه‌ی خود یا سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف است. به‌عنوان مثال فردی به جای هزینه کردن مبلغ کلان و خرید یک اتومبیل نو می‌تواند یک ماشین دست دوم با مبلغ کمتری خریده یا برای مدتی اجاره کند که در این شرایط می‌تواند مابقی سرمایه‌ی خود را یا پس‌انداز کند یا در زمینه‌های دیگری سرمایه‌گذاری کند.

معایب اقتصاد اشتراکی

یکی از بزرگ‌ترین معایبی که برای بازار مبتنی بر اقتصاد مشارکتی وجود دارد عدم وجود اعتماد است. مجازی بودن فضای به اشتراک‌گذاری کالاها سبب می‌شود افراد به سادگی نتوانند به مالکینی که کالاهای خود را در این فضا به اشتراک گذاشته‌اند تا دیگران بتوانند استفاده کنند، اعتماد کرده و مبلغی را برایشان واریز نمایند.

تفاوت اقتصاد اشتراکی با اقتصاد گیگی

اقتصاد اشتراکی و اقتصاد گیگی را می‌‌توان به نوعی مکمل یکدیگر دانست. همانطور که در بالا توضیح داده شد اقتصاد اشتراکی بر استفاده‌ی اشتراکی از یک کالا در ازای دریافت پول اشاره دارد اما اقتصاد گیگی به جایگاه شغلی اشاره دارد. برخی از شرکت‌ها، افراد را به‌صورت موقت استخدام می‌کنند یا برخی از افراد ترجیح می‌دهند به‌صورت فریلنسری کار کنند؛ به این معنا که به‌صورت محدود در یک مکان فعالیت می‌کنند و بعد از پایان کار خود به شرکت دیگری رفته و کار جدیدی را آغاز می‌کنند، این نوع فعالیت را اقتصاد گیگ می‌گویند.

از این رو می‌توان اقتصاد اشتراکی و گیگی را مکمل دانست؛ شرکت‌هایی که مبتنی بر اقتصاد اشتراکی هستند نیروهایی که برای شرکت‌ها یا استارتاپ‌ها استخدام می‌کنند به صورت موقت و پروژه‌ای است. برای مثال در نمونه‌هایی همچون اوبر و تپسی راننده‌ها در استخدام دائمی شرکت نیستند و شرکت‌ها نمی‌توانند زمان و تاریخ دقیق برای فعالیت راننده‌ها تعیین کنند بلکه این راننده‌ها هستند که تصمیم می‌گیرند چه زمانی شروع به فعالیت کنند و چه زمانی فعالیت‌شان را پایان دهند.

آینده اقتصاد اشتراکی

در نهایت با توجه به توضیحاتی که از وضعیت اقتصاد اشتراکی ارائه شد و مزیت‌ها و منافعی که به‌همراه دارد؛ می‌توان آینده‌ای را ترسیم کرد که اقتصاد اشتراکی نقش پررنگی در شکل‌گیری شرکت‌ها و استارتاپ‌ها بازی کند و افراد مختلف را به سوی خود کشاند.