نگاهی بر گزارش سالانه 1400 زیست بوم شرکت‌های دانش‌بنیان

در تاریخ 28 آبان 1401، گزارش سالانه 1400 زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان در همایش ملی رونمایی از گزارش سالیانه زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان رونمایی شد. در این جلسه افرادی همچون دکتر ابوجعفری؛ مشاور وزیر اقتصاد در امور دانش‌بنیان، دکتر مهدی الیاسی؛ معاون سیاست‌گذاری و توسعه معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، دکتر میرمحمدصادقی؛ قائم‌مقام صندوق توسعه ملی و همچنین مدیران ارشد معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، صندوق نوآوری و شکوفایی، مرکز همکاری‌های تحول و پیشرفت ریاست‌جمهوری، صندوق‌های پژوهش و فناوری، انجمن سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر و بانک‌ها حضور داشتند. در بخش ذیل نگاهی به بخش‌هایی از این گزارش که در اختیار عموم قرار گرفته است، داشته‌ایم.

افزایش کمی شرکت‌های دانش‌بنیان

براساس آمار و گزارش ارائه شده از شرکت‌های دانش‌بنیان، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌های نرم‌افزار و فناوری اطلاعات، ماشین‌آلات و تجهیزات پیشرفته، برق و الکترونیک سه حوزه‌ای هستند که بیشترین آمار مربوط به شرکت‌های دانش‌بنیان را به خود اختصاص داده‌اند و 65 درصد شرکت‌های دانش‌بینان در دسته‌ی شرکت‌های تولیدی قرار دارند.

شرکت‌های دانش‌بینان طی 8 سال توانسته‌اند رشد قابل توجهی را تجربه نمایند این شرکت‌ها از 3384 شرکت در سال 1392 به 6632 شرکت تا پایان سال 1400 رسیده است این افزایش تحت تاثیر تغییر در آیین‌نامه‌ی تشخیص صلاحیت دانش‌بنیانی و همچنین افزایش مراکز رشد و شتابدهی، کارخانه‌های نوآوری و پارک‌های علم و فناوری بوده است.

طبق گزارش ارائه شده هر چند از سال 1392 با تغییر آیین‌نامه‌ی تشخیص صلاحیت دانش‌بنیانی بسیاری از گروه‌ها به سمت فعالیت‌های استارتاپی رفته‌اند اما از سال 1396 با ایجاد محدودیت‌‌هایی در اینترنت و وضعیت اقتصادی به‌وجود آمده، سرمایه‌داران دیگر تمایلی به حضور در استارتاپ‌ها از خود نشان نداده‌اند از این رو شاهد روند نزولی ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان بوده‌ایم.

تضاد جنسیتی و جغرافیایی در استارتاپ‌ها

گزارش نشان می‌دهد که افزایش شرکت‌های دانش‌بنیان توانسته است بر افزایش میزان اشتغال تاثیر بگذارد و شرکت نوآوران فن‌آوازه بین شرکت‌های دانش‌بنیان توانسته است رتبه‌ی اول را در اشتغال داشته باشد. بین نیروهای کار موجود در این شرکت‌ها، مردان تعداد بیشتری از کارکنان را تشکیل می‌دهند همچنین به لحاظ جغرافیایی نیز می‌توان تضاد موجود را بین شهرهای مرفه و محروم مشاهده کرد. تهران به‌عنوان یک شهر مرکزی بیشترین تعداد استارتاپ‌ها را به خود اختصاص داده است و کهگلویه و بویراحمد نیز کمترین تعداد شرکت‌ها را دارد و این مسئله در تعداد کارکنان نیز تاثیر گذاشته است.

در رابطه با مسئله‌ی جنسیت، کارکنان زن هم به‌عنوان عضو هیئت مدیره و هم به‌عنوان مدیر عامل و سرمایه‌گذار نسبت به مردان تعداد کمتری را شامل می‌شوند. در بین استارتاپ‌های موجود 22 درصد از اعضای هیئت مدیره یعنی 2592 نفر را زنان تشکیل می‌دهند و 12 درصد یعنی 706 نفر نیز مدیر عامل زن فعالیت دارد و بیشترین مدیر عاملان زن با 321 نفر در تهران حضور دارند در بین سهامداران حقیقی نیز تنها 17 درصد یعنی 4106 نفر از سهام‌داران نیز زن هستند.

بر اساس آمار ارائه شده 9107 عضو هیئت مدیره مرد و 5324 نفر مدیرعامل مرد در شرکت‌های دانش‌بنیان در حال فعالیت هستند و 83 درصد سهام این شرکت‌ها نیز به مردان تعلق دارد.

فضای مردانه در برخی از شرکت‌ها پررنگ‌تر و در برخی کمرنگ‌تر است. بین شرکت‌های دانش‌بنیان در دسته فناوری بیشترین آمار حضور زنان متعلق به حوزه دارو و فرآورده‌های حوزه تشخیص و درمان است و کمترین حضور را در برق و الکترونیک و ماشین‌آلات و تجهیزات پیشرفته دارند. در واقع بر اساس این آمار می‌توان مشاهده کرد که چگونه برخی حوزه‌ها همچون الکترونیک و برق که در فضای عمومی مردانه تلقی می‌شوند در فضای استارتاپی بازتاب داشته است و این حوزه‌ها همچنان در اختیار مردان است و برعکس حوزه‌های درمان که عمدتا حوزه‌ای زنانه تلقی می‌شود بیشتر زنان را به خود جذب کرده است.

وضعیت درآمدی شرکت‌های استارتاپی

فعالیت‌های استارتاپی با آنکه از سال 1392 روند صعودی طی کرده و تاثیراتی در شکل‌گیری اشتغال داشته‌ اما بخش اعظم درآمد این شرکت‌ها نه از فعالیت‌های دانش‌بنیانی‌شان بلکه از فروش محصولات غیردانش‌بنیان بوده است طبق اظهارنامه مالیاتی سال 1399، درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان 198 هزار میلیارد تومان بوده است و 118 هزار میلیارد تومان از این درآمد در نتیجه‌ی فروش محصولات غیردانش بنیان این شرکت‌ها بوده است.

محاسبه‌ی درآمد تولید ناخالص داخلی نشان می‌دهد که اگر درآمد کسب‌وکارها را سه برابر درآمد تولیدناخالص داخلی بدانیم سهم کل درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان(محصولات دانش‌بنیانی و غیردانش بنیانی) 1.65 برآورد می‌شود و محصولات دانش‌بنیان 0.67درصد از سهم فروش را به خود اختصاص داده‌اند.

مشکلات مالی یکی از مسائل مهم برای استارتاپ‌هاست بسیاری از استارتاپ‌ها با دریافت تسهیلات به فعالیت خود ادامه می‌دهند با این وجود برخی از استارتاپ‌ها به دلیل وجود ایراداتی در ساختار مالی قادر نیستند تا از تسهیلات مالی همچون وام‌ها نیز بهره ببرند با این حال در بین شرکت‌هایی که توانسته‌اند وام دریافت نمایند بخش قابل توجهی از این وام‌ها برای محصولات غیردانش‌بنیان مورد استفاده قرار گرفته است چرا که درصد فروش محصولات دانش بنیان ایشان چندان قابل توجه نیست.

بر اساس آمار موجود، 74 درصد شرکت‌های استارتاپی یعنی 4900 شرکت‌ فعال در حوزه‌ی استارتاپی تا به حال وامی را دریافت نکرده‌ و در مقابل 2.5 درصد شرکت‌ها 80 درصد وام‌های بانکی را به خود اختصاص داده‌اند گویی که برخی از شرکت‌ها از نوعی انحصار برای دریافت وام‌های بانکی برخورداراند.

علاوه بر انحصار موجود در دریافت وام، این اتفاق که شرکت‌های استارتاپی با وجود اینکه در تامین نقدینگی با مشکل مواجهه‌اند با این حال از نهادهای مختلف نیز وام دریافت نمی‌نمایند به عدم وجود سلامت مالی‌ و رتبه‌ی اعتباری نامناسب نهادهای مالی برمی‌گردد.